In vrijwel elke zorgorganisatie gebeurt het al: iemand plakt een stukje tekst in een chatbot om er sneller doorheen te komen. Soms is dat volstrekt onschuldig, soms is het een datalek. Het verschil zit niet in de tool, maar in wat je erin zet en waarvoor. Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies: laat je definitieve beleid altijd toetsen door je functionaris gegevensbescherming of een jurist.
Twee toetsen, niet één
De meeste discussies lopen vast omdat er twee losse regimes door elkaar worden gehaald. Je moet ze allebei apart doorlopen.
Het beroepsgeheim. Artikel 7:457 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat een hulpverlener ervoor zorgt dat aan anderen dan de patiënt geen inlichtingen of inzage in het dossier worden verstrekt, behalve met toestemming van de patiënt. Lid 2 maakt daarop een uitzondering voor degenen die rechtstreeks betrokken zijn bij de uitvoering van de behandelingsovereenkomst en voor de vervanger van de hulpverlener. Zie de wettekst op wetten.overheid.nl. Een AI-leverancier is geen medebehandelaar en geen vervanger. Dat is dus geen automatische vrijbrief.
De AVG. Gegevens over gezondheid zijn bijzondere persoonsgegevens. Het uitgangspunt van de Algemene verordening gegevensbescherming is een verbod op het verwerken daarvan, met een beperkte lijst uitzonderingen, waaronder het verlenen van zorg door iemand die aan een geheimhoudingsplicht is gebonden. De Autoriteit Persoonsgegevens legt de regels rond gezondheidsgegevens uit op haar eigen themapagina.
Je hebt dus twee vragen te beantwoorden, in deze volgorde: mag ik dit delen gezien mijn geheimhoudingsplicht, en heb ik een geldige grondslag plus de juiste afspraken onder de AVG. Een ja op de tweede vraag repareert een nee op de eerste niet.
Het beslisschema per handeling
Hieronder staat per veelvoorkomende handeling wat de kern van de afweging is. Het schema is een denkhulp, geen vervanging van je eigen beleid.
| Wat je erin wilt zetten | Wat het juridisch is | Kan het? | Waar het misgaat |
|---|---|---|---|
| Geanonimiseerde casus, om over een aanpak te sparren | Als de casus echt niet herleidbaar is: geen persoonsgegevens | Meestal wel, ook in een zakelijke omgeving | Anonimiseren is moeilijker dan het lijkt. Zeldzaam beeld, leeftijd, woonplaats en datum samen maken iemand alsnog herkenbaar. Haal ook indirecte kenmerken weg |
| Consultverslag of rapportage met naam | Bijzondere persoonsgegevens, plus beroepsgeheim | Alleen in een zakelijke omgeving met verwerkersovereenkomst, en binnen je vastgelegde beleid | Een consumentenaccount zonder afspraken. De AP noemt precies dit geval een datalek |
| Verwijsbrief opstellen of herschrijven | Bijzondere persoonsgegevens, gericht op een derde | Idem, en de zorgverlener blijft eindverantwoordelijk voor de inhoud | Ongecontroleerd versturen. AI verzint details die er plausibel uitzien |
| Declaratie of factuurregel met BSN of patiëntnummer | Persoonsgegevens, BSN kent een eigen wettelijk regime | Alleen binnen systemen die daar expliciet voor bedoeld zijn | BSN in een algemene chatbot plakken. Doe dit niet |
| Intern protocol of werkinstructie schrijven | Geen persoonsgegevens, mits je geen casuïstiek meeneemt | Ja | Het voorbeeld dat je er ter illustratie in plakt |
| Rooster met ziekmeldingen van medewerkers | Gezondheidsgegevens van werknemers, meestal mag je die als werkgever niet eens vastleggen | Niet met reden of aard van het verzuim erin | De aanname dat personeelsdata minder gevoelig is dan patiëntdata |
Let op dat laatste rij: het gaat hier niet om cliënten maar om je eigen mensen, en juist daar wordt de fout vaak gemaakt.
Waarom een gratis chatbot iets anders is dan een zakelijke omgeving
De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwde expliciet dat het gebruik van AI-chatbots tot datalekken kan leiden. Ze beschrijft een melding waarbij een medewerker van een huisartsenpraktijk medische gegevens van patiënten in een AI-chatbot invoerde, tegen de afspraken in. De AP wijst erop dat de meeste bedrijven achter die chatbots alle ingevoerde data opslaan, en adviseert werkgevers om vast te leggen of gebruik is toegestaan en welke gegevens er wel en niet in mogen. Lees de waarschuwing van de AP.
Het verschil zit hem in de afspraken die je kunt maken. Bij een zakelijk contract regel je wie de verwerker is, wat er met je data gebeurt, of die wordt gebruikt om modellen te trainen, waar die staat en hoe lang. Bij een gratis consumentenaccount heb je die knoppen niet. De AP legt uit wanneer een verwerkersovereenkomst verplicht is: als een andere partij persoonsgegevens verwerkt in jouw opdracht, moet je die afspraken schriftelijk vastleggen.
Voor de praktijk betekent dat: het onderscheid is niet gratis versus betaald, maar wel of er een verwerkersovereenkomst ligt en of je het achteraf kunt aantonen. Zonder dat papier is de vraag of iets mag eigenlijk al beantwoord.
Wanneer een DPIA in beeld komt
Een DPIA, in de wet gegevensbeschermingseffectbeoordeling, is een verplichte risicoanalyse vooraf bij verwerkingen met een hoog privacyrisico. De AP noemt onder meer het op grote schaal verwerken van bijzondere persoonsgegevens als geval waarin je er sowieso een moet doen, en wijst erop dat nieuwe technologie een reden kan zijn om er een uit te voeren. Er is daarnaast een lijst van verwerkingen waarvoor een DPIA altijd verplicht is, en een set van negen criteria van de Europese toezichthouders waarbij twee of meer treffers als vuistregel op een DPIA wijzen. Zie de uitleg over de DPIA bij de AP.
Vertaald naar de zorgpraktijk: één zorgverlener die af en toe een geanonimiseerde vraag stelt, is iets anders dan een organisatiebrede AI-assistent die meeleest in dossiers of gesprekken opneemt. Bij dat tweede is een DPIA het startpunt, niet de sluitpost. Ga er ook niet vanuit dat de leverancier dat voor je heeft gedaan.
De KNMG is op dit punt kort en helder. In het praktijkdilemma over AI bij verslaglegging staat: gebruik geen AI-toepassing die het beroepsgeheim, de patiëntveiligheid of de privacy niet waarborgt. Bij geluidsopnames van gesprekken is toestemming van de patiënt vereist, en de verantwoordelijkheid voor zorgvuldige verslaglegging blijft bij de zorgverlener. In het dilemma over ChatGPT voor administratieve taken is het advies om nooit persoonsgegevens of bedrijfsgevoelige informatie te delen, je aan het beleid van je instelling te houden en de output altijd te controleren.
Wat je maandag kunt regelen
Je hebt geen jaar nodig om dit op orde te krijgen. Vier stappen dekken het grootste deel af.
- Wijs één omgeving aan. Eén zakelijke AI-omgeving met verwerkersovereenkomst, en de rest expliciet verboden. Zolang je niets aanwijst, kiest iedereen zelf.
- Zet het beslisschema op één A4. Per gegevenstype: wel, niet, of alleen na overleg. Hang het op waar mensen werken, niet in een map op het intranet.
- Leg de controlestap vast. Wie AI-output overneemt in een dossier of brief, controleert en tekent ervoor. Dat is geen extra regel, dat is bestaande verantwoordelijkheid.
- Train mensen op de grens, niet op de knoppen. Het probleem is zelden dat iemand de tool niet snapt. Het probleem is dat niemand heeft uitgelegd waar het beroepsgeheim begint.
Dat laatste punt is ook een wettelijk aandachtspunt geworden. Artikel 4 van de EU AI Act vraagt van organisaties dat ze zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel. Meer daarover lees je op onze pagina over AI Act compliance, en hoe dit uitpakt in zorgprocessen staat op AI voor de zorg.
De vraag is nooit of AI mag. De vraag is welke gegevens, in welke omgeving, voor welke handeling, en wie het controleert.
Conclusie
Cliënt- en patiëntgegevens door AI laten gaan is geen ja-of-nee-vraag, maar een reeks kleine beslissingen die je vooraf één keer goed vastlegt. Toets altijd twee dingen apart: je beroepsgeheim en je AVG-grondslag. Zorg voor één aangewezen zakelijke omgeving met verwerkersovereenkomst, doe een DPIA zodra AI structureel bij dossiers komt, en zorg dat je mensen de grens kennen. Laat de uitwerking toetsen door je functionaris gegevensbescherming, want dit artikel geeft algemene informatie en geen juridisch advies.
Je hele zorgorganisatie aantoonbaar AI-geletterd?
Bij elke incompany training van DIDEV zit de AI Geletterdheid e-learning voor je hele organisatie, van receptie tot behandelaar. In 90 tot 120 minuten, per rol en sector, met certificaat. Precies wat artikel 4 van de EU AI Act van je vraagt. De training zelf kost €1.500 per dagdeel of €3.000 voor een hele dag.
Bekijk de AI-trainingen →